Beş vakit namazın zamanları, güneşin gökyüzündeki hareketine bağlı olarak belirlenir. Bu yüzden vakitler her gün birkaç dakika değişir, şehirden şehre farklılık gösterir ve aynı şehir için bile farklı takvim ve uygulamalar birkaç dakikalık farklar gösterebilir. Bu rehberde vakitlerin astronomik olarak nasıl hesaplandığını, kullanılan başlıca yöntemleri ve farkların nereden kaynaklandığını tarafsız ve teknik bir bakışla anlatıyoruz. Dini hükümler konusunda yetkili kurumlara başvurulmalıdır; bu yazı yalnızca hesaplama yöntemini açıklar.
Hesaplamanın temeli: güneşin konumu
Her vakit, güneşin belirli bir konuma geldiği an olarak tanımlanır. Bu anı hesaplamak için üç bilgi gerekir:
- Konum: enlem ve boylam
- Tarih: güneşin o günkü sapması (deklinasyon) ve zaman denklemi
- Saat dilimi: Türkiye için UTC+3
Güneşin yüksekliği ufka göre derece ile ifade edilir: ufuk 0°, ufkun altı negatif. Örneğin “güneş −18°’de” demek, güneşin ufkun 18 derece altında olduğu anlamına gelir.
Vakitler ve astronomik tanımları
| Vakit | Astronomik tanım |
|---|---|
| İmsak (Fecr) | Sabah alacakaranlığının başlangıcı: güneş ufkun belirli bir açı altında (yönteme göre 15°–19,5°) |
| Güneş (doğuş) | Güneşin üst kenarının ufukta görünmesi (kırılma ve görünür yarıçap için yaklaşık −0,833°) |
| Öğle | Güneşin meridyenden geçişi (en yüksek noktası) sonrası |
| İkindi | Gölge boyunun belirli bir uzunluğa ulaşması |
| Akşam | Güneşin batışı (−0,833°) |
| Yatsı | Akşam alacakaranlığının sona ermesi: güneş ufkun belirli bir açı altında (yönteme göre 15°–18°) veya akşamdan sabit süre sonra |
Doğuş, batış ve öğle vakitleri bütün yöntemlerde neredeyse aynıdır. Farklar özellikle imsak, yatsı ve ikindi vakitlerinde ortaya çıkar.
İkindi vakti: gölge kuralı
İkindi vakti açı ile değil, gölge uzunluğu ile tanımlanır. Dik duran bir cismin öğle anındaki gölgesine fey-i zeval denir. İki görüş vardır:
- Asr-ı evvel (Şafii, Maliki, Hanbeli ve Hanefi’de İmameyn görüşü): gölge = cismin boyu + öğle gölgesi
- Asr-ı sani (Ebû Hanîfe’nin görüşü): gölge = 2 × cismin boyu + öğle gölgesi
Asr-ı sani daha geç bir saate denk gelir; fark mevsime ve enleme göre yaklaşık 30 dakika ile bir saatin üzerinde arasında değişebilir. Türkiye’de Diyanet takviminde ikindi vakti olarak asr-ı evvel gösterilir; bazı takvimler her iki vakti de yayımlar.
Başlıca hesaplama yöntemleri
Dünyada farklı kurumlar imsak ve yatsı için farklı açılar benimsemiştir:
| Yöntem | İmsak (Fecr) | Yatsı | Yaygın kullanım |
|---|---|---|---|
| Diyanet İşleri Başkanlığı (Türkiye) | 18° | 17° | Türkiye ve Diyanet takvimini takip eden topluluklar |
| Müslüman Dünya Birliği (MWL) | 18° | 17° | Avrupa, Uzak Doğu, birçok uygulamada varsayılan |
| Ümmü’l-Kurâ (Mekke) | 18,5° | Akşamdan 90 dk sonra (Ramazan’da 120 dk) | Suudi Arabistan |
| Mısır Genel Ölçme Kurumu | 19,5° | 17,5° | Mısır, Afrika ve Orta Doğu’nun bir kısmı |
| ISNA (Kuzey Amerika) | 15° | 15° | ABD ve Kanada |
| Karaçi İslami İlimler Üniversitesi | 18° | 18° | Pakistan, Hindistan, Bangladeş |
Açı büyüdükçe imsak daha erken, yatsı daha geç olur. Örneğin ISNA’nın 15°’lik imsak değeri, Diyanet’in 18°’lik değerine göre imsakı Türkiye enlemlerinde yaklaşık 15–25 dakika daha geç gösterebilir.
Diyanet, 1982 yılında yapılan çalışmalar sonucunda imsak için 18° değerini benimsemiş ve imsak vaktine eklenen temkini kaldırmıştır. Bazı özel takvimler hâlâ farklı (daha ihtiyatlı) değerler kullandığından, imsak vakitleri arasında 10–20 dakikayı bulan farklar görülebilir.
Temkin: güvenlik payı
Astronomik hesap, şehir için tek bir koordinata göre yapılır. Oysa İstanbul gibi geniş bir şehrin doğu ve batı ucu arasında güneşin doğuşu birkaç dakika farklıdır; yüksek binalar ve rakım da etkilidir. Temkin, bu farkları karşılamak için hesaplanan vakte eklenen güvenlik payıdır. Diyanet’in uyguladığı temkin süreleri:
| Vakit | Temkin |
|---|---|
| İmsak | Yok |
| Güneş | −7 dakika |
| Öğle | +5 dakika |
| İkindi | +4 dakika |
| Akşam | +7 dakika |
| Yatsı | Yok |
Yani Diyanet takviminde akşam vakti, astronomik güneş batışından yaklaşık 7 dakika sonradır. Temkin uygulamayan bir uygulama bu nedenle akşamı birkaç dakika erken gösterebilir.
Yüksek enlemler sorunu
Yaz aylarında kuzey enlemlerinde güneş gece boyunca ufkun yeterince altına inmeyebilir. Güneşin gece yarısı ulaşabildiği en düşük nokta yaklaşık 90° − enlem − deklinasyon kadardır. Yaz gündönümünde deklinasyon yaklaşık 23,44° olduğundan, enlem 48,5°’yi aştığında güneş −18°’ye hiç inmez; yani 18°’lik imsak ve yatsı tanımı “gerçekleşmez”.
Türkiye’nin enlemleri (yaklaşık 36°–42° K) bu sınırın altında kaldığı için bu sorun Türkiye’de yaşanmaz. Ancak Almanya, Hollanda, İngiltere ve İskandinav ülkelerinde yaşayanlar için takvimler şu yaklaşımlardan birini kullanır:
- Gece ortası yöntemi: imsak ve yatsı, gecenin (akşam–güneş doğuşu) yarısı esas alınarak sınırlanır.
- Yedide bir yöntemi: gecenin yedide biri kadar süre kullanılır.
- Açı tabanlı yöntem: gecenin, açının 60’a bölümü kadar oranı kullanılır (18° için gecenin 18/60’ı).
- En yakın enlem / en yakın gün: vakitlerin normal hesaplanabildiği bir enlem veya tarihe göre belirlenir.
Avrupa’daki Diyanet takvimleri de bu ülkeler için özel düzenlemeler uygular. Bu nedenle yurt dışında farklı kaynakların gösterdiği vakitler arasındaki farklar Türkiye’ye göre daha büyük olabilir.
Kaynaklar neden farklı vakit gösterir?
Aynı şehir için iki uygulama arasında fark görüyorsanız olası nedenler:
- Farklı yöntem: Biri Diyanet (18°/17°), diğeri MWL veya ISNA kullanıyor olabilir.
- Farklı ikindi kuralı: asr-ı evvel veya asr-ı sani.
- Temkin: Bir uygulama temkin ekliyor, diğeri eklemiyor.
- Konum: Uygulama şehir merkezi yerine telefonunuzun GPS konumunu kullanıyor olabilir; geniş illerde ilçeler arasında birkaç dakika fark olur.
- Yuvarlama: Saniyeler yukarı veya aşağı yuvarlanabilir.
Türkiye’de resmi referans Diyanet İşleri Başkanlığı’nın yayımladığı vakitlerdir. Namaz vakitleri aracımızda il ve ilçenize göre günlük vakitleri görebilirsiniz; örneğin İstanbul namaz vakitleri sayfası.
Hicri takvim ve Ramazan
Ramazan, bayramlar ve kandiller hicri takvime göre belirlenir. Hicri takvim ay yılıdır ve bir yılı yaklaşık 354–355 gündür; bu yüzden dini günler miladi takvimde her yıl yaklaşık 11 gün öne kayar. Türkiye, 2016’da İstanbul’da düzenlenen Uluslararası Hicri Takvim Birliği Kongresi’nde kabul edilen hesaplamaya dayalı takvimi esas alır; bazı ülkeler ise hilalin çıplak gözle görülmesini bekler. Bu nedenle bayramlar ülkeler arasında bir gün farklı başlayabilir. Tarihleri hicri takvim çeviricimizle dönüştürebilirsiniz.
İş günü ve tatil hesaplarında dini bayramların tarihleri için iki tarih arası gün sayma rehberimize de göz atabilirsiniz.